GÜNDEM
Cumhuriyet'in ilanına tanıklık eden gazeteci yazar Falih Rıfkı Atay, 29 Ekim'e giden günleri ve Meclis'te yaşananları anlattı. Atay'ın aktardığına göre, Cumhuriyet'in ilanından bir gün önce Yunus Nadi'nin zamanlamaya ilişkin sözlerine Atatürk, yumruğunu masaya vurarak yanıt verdi: En kuvvetli zamanımız bugündür.
29 Ekim 1923 gecesi Ankara'da Türkiye'nin kaderini değiştirecek bir karar alındı.
Cumhuriyet'in ilanıyla sonuçlanan o tarihî sürecin perde arkasını, dönemin yakın tanıklarından gazeteci ve yazar Falih Rıfkı Atay yıllar sonra kaleme aldığı yazısında anlattı.
CUMHURİYETE GİDEN YOL
29 Ekim 1923'e gelindiğinde Türkiye, uzun bir savaş dönemini geride bırakmıştı.
Kurtuluş Savaşı kazanılmış, Lozan Barış Antlaşması imzalanmış, yeni devletin uluslararası alandaki konumu belirginleşmişti.
Ancak ülkenin nasıl yönetileceği konusunda siyasi tartışmalar devam ediyordu.
1 Kasım 1922'de saltanat kaldırılmış, Osmanlı Devleti'nin yönetim biçimine son verilmişti. Buna karşılık halifelik makamı varlığını koruyordu.
Yeni devletin yönetiminde egemenliğin millete ait olduğu kabul edilse de rejimin adı henüz anayasal olarak Cumhuriyet şeklinde belirlenmemişti.
ANKARA BAŞKENT OLDU, HÜKÜMET BUNALIMI BAŞLADI
1923 sonbaharında Ankara'da peş peşe önemli gelişmeler yaşandı. 13 Ekim'de Ankara'nın başkent olması kararlaştırıldı. Bu adım, yeni devletin siyasi merkezini kesinleştirdi.
Ancak kısa süre sonra hükümetin oluşturulması konusunda anlaşmazlıklar ortaya çıktı.
O dönemde bakanlar, Meclis tarafından ayrı ayrı seçiliyordu. Bu sistem, hükümetin kurulmasını ve birlikte çalışmasını güçleştiriyordu. 25 Ekim'de yaşanan istifaların ardından yeni hükümetin oluşturulamaması siyasi bunalımı derinleştirdi.
Mustafa Kemal Paşa, yönetimdeki bu sorunun çözümünü Cumhuriyet'in ilanında görüyordu.
Cumhurbaşkanının Meclis tarafından seçildiği ve hükümetin başbakan aracılığıyla kurulduğu bir sisteme geçilmesi planlanıyordu.
28 EKİM AKŞAMI ÇANKAYA'DA TARİHÎ KARAR
28 Ekim 1923 akşamı Mustafa Kemal Paşa, yakın çalışma arkadaşlarını Çankaya'da akşam yemeğinde bir araya getirdi.
Yemek sırasında Cumhuriyet'in ilanına ilişkin kararını açıkladı: "Efendiler yarın Cumhuriyeti ilan edeceğiz."
Mustafa Kemal Paşa'nın Nutuk'ta da anlattığı bu toplantının ardından yapılacak çalışmalar belirlendi.
Aynı gece İsmet Paşa ile birlikte 1921 Anayasası'nda değişiklik yapılmasını öngören tasarı hazırlandı.
Ertesi gün Meclis'in önüne gelecek düzenleme, devletin yönetim biçimini açıkça tanımlayacaktı.
29 EKİM'DE CUMHURİYET İLAN EDİLDİ
29 Ekim 1923 Pazartesi günü Meclis'teki görüşmelerin ardından anayasa değişikliği ele alındı.
Düzenlemeyle Türkiye Devleti'nin yönetim biçimi Cumhuriyet olarak belirlendi. Teklif, saat 20.30'da oylamaya katılan 158 milletvekilinin oybirliğiyle kabul edildi.
Böylece Türkiye Cumhuriyeti resmen ilan edildi.
Aynı gece yapılan seçimde Mustafa Kemal Paşa, Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk Cumhurbaşkanı seçildi.
Ancak Cumhuriyet'in ilanı yalnızca bir anayasa değişikliği değildi. Yeni yönetim biçimine ilişkin tartışmaların, siyasi görüş ayrılıklarının ve geleceğe dair farklı beklentilerin yaşandığı bir dönemin dönüm noktasıydı.
O günlerde Meclis'te bulunan gazeteci ve yazar Falih Rıfkı Atay da bu sürecin tanıklarından biriydi.
FALİH RIFKI ATAY O GÜNLERİ NASIL ANLATTI?
Mustafa Kemal'in yakın çevresinde bulunan, Cumhuriyet'in kuruluş yıllarını yakından izleyen Falih Rıfkı Atay, 27 Ekim 1968'de Dünya gazetesinde yayımlanan “29 Ekim” başlıklı yazısında o günlere ilişkin anılarını kaleme aldı.
Atay'ın anlatımında iki olay öne çıkıyordu. İlki, Cumhuriyet'in ilanından önce Mustafa Kemal ile Yunus Nadi arasında geçen konuşmaydı. İkincisi ise ilan gecesi Meclis'te maddeler oylanırken yanında oturan Hazım Bey'in verdiği tepkiydi.
Atay, Cumhuriyet'in ilan edildiği geceyi “bir kader yıldırımı” olarak nitelendiriyordu.
FALİH RIFKI ATAY'IN 27 EKİM 1968 TARİHLİ YAZISI
Atatürk'ün kararlılığını ve Cumhuriyet'in ilanının yarattığı etkiyi yansıtan o yazı şöyle:
“Cumhuriyetin ilanı gecesi görülecek şeydi. Bu bir kader yıldırımı idi. Hiç unutmam.
Maddeler okunurken yanımda rahmetli Hazım Bey vardı. Fransızca yazan Osmanlı aydın valilerinden idi. Mütarekede birlikte hapis yatmıştık.
Reis:
— Birinci maddeyi kabul edenler?
Deyince hem elini kaldırıyor, hem:
— Aman Allah!
diyordu.
— İkinci maddeyi kabul edenler?
Gene elini kaldırdı ve
— Aman Allah!
demesi üzerine:
— Beyefendi niçin aman Allah? diye sordum.
— Min-külli-vücuh yavrum, min-külli-vücuh… [her cihetle, her yönden] diye inledi idi.
Cumhuriyetten önce bir umut vardı. Halife yeniden padişah olabilirdi. Hocalar ve gericilerle gelenekçiler bu umuda bel bağlamışlardı. Mustafa Kemal’in zayıflamak, türlü iç kargaşalıklar çıkmak, nihayet Mustafa Kemal’in ölmek ihtimali vardı.
İstanbul’a Ankara temsilcisi olarak giden Refet Paşa Halife’ye sokulmuş, bir de at hediye etmişti. Halife de at üstünde gösterişle Cuma namazına gidiyordu.
Bu işin bir çaresine bakmalı idi.
Cumhuriyetin ilanından bir gün önce Meclisteki başkanlık odasında Mustafa Kemal’in yanında idik.
Yunus Nadi rahmetli de beraberdi. Mustafa Kemal Cumhuriyetten bahsedince Yunus Nadi:
— Bunu en kuvvetli zamanımızda yapmalıyız, dedi.
Mustafa Kemal yumruğunu masaya vurarak:
— En kuvvetli zamanımız bugündür, diye cevap verdi.
Zafer henüz tütüyordu.
Dumlupınar’ın ateşi üstünde idi.
Mustafa Kemal rakipsizdi. Halifelik kalkmalı idi. Herkesin ağzından birer diş sökülür gibi, acı ile söküldü gitti.”
Falih Rıfkı Atay — “29 Ekim”, Dünya gazetesi, 27 Ekim 1968, sayfa 2.
Sayfa başına git
